đi tìm "thương hiệu" rượu làng Vân

Xã Vân Hà là một dải đất nhô ra sông Cầu giống như một bán đảo, có một cảnh quan thiên nhiên đẹp và thơ mộng của một làng quê Việt Nam cổ truyền khá tiêu biểu: con đò, cây đa, bến nước, mái đình. Vân Hà không chỉ nổi tiếng với những trang sử hào hùng của dân tộc, của lịch sử lập làng từ rất sớm, màu sắc cổ kính hoà quyện với cảnh sắc thiên nhiên. Mà nơi đây, từ xa xưa vốn nức tiếng gần xa với nghề nấu rượu. Cái tên rượu làng Vân đã trở thành “thương hiệu” độc đáo và là niềm tự hào từ bao đời nay của người dân sống trên mánh đất này. Vang mãi “Vân hương mỹ tửu”. 
Làng Vân thuộc thôn Yên Viên, xã Vân Hà, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang là nơi có truyền thống nấu rượu từ lâu đời (gọi là rượu Vân hay rượu làng Vân). Theo thuyết phong thuỷ và cách nhìn dân gian, Vân Hà có thế đất của Rồng quay về chốn tổ, như Hổ trầu về nơi Tôn miếu. Với vị trí thuận lợi (3 mặt giáp sông), Vân Hà sớm phát triển thương nghiệp buôn bán, trao đổi hàng hoá với các vùng xung quanh, trong đó có nghề rượu ngay từ buổi đầu lập làng.

Nghề nấu rượu đã nhanh chóng đem đến sự phát triển hưng thịnh cho người dân nơi đây. Do vị trí và vai trò kinh tế quan trọng, Vân Hà ở thời kỳ đầu của triều Nguyễn trở thành Lỵ sở của toàn huyện.
Dưới các triều đại phong kiến, rượu làng Vân được dâng lên vua, rồi thường xuyên xuất hiện trong các buổi yến tiệc linh đình. Chính hương vị đặc biệt của rượu Vân khiến các vua chúa tấm tắc ngợi khen. Năm Chính Hòa thứ 24 (1703), vua Trần Hy Tông đã sắc phong bốn chữ vàng “Vân hương mỹ tửu” cho rượu làng Vân. Sách Đại Nam nhất thống trí của Quốc sử quán nhà Nguyễn tập IV có viết: “Phố chợ Vạn Phúc, Yên Viên, Dĩnh Kế và Bát Tràng, thuyền bè tụ họp, người buôn bán qua lại, cũng là đất đo hộ”, “chợ Yên Viên nấu rượu trắng rất ngon”.
Dưới thời Pháp thuộc, nghề nấu rượu ở làng Vân được mở rộng về quy mô và nâng cao về trình độ, không chỉ dừng lại ở trình độ phường hội hay sản xuất cá thể. Nhìn thấy lợi nhuận của nghề nấu rượu mang lại là rất lớn, vào những năm 30, một nhà tư bản Pháp cùng ông Nguyễn Lễ (người Đáp Cầu) đã đầu tư vốn xây dựng tại làng Vân một Nhà máy rượu với số thợ lên đến 300 người ngày đêm sản xuất. Tại đây đã lắp đặt một dây chuyền sản xuất có tháp nước, có điện và 72 bếp, hơn 140 lò nấu rượu. Khi rượu được chưng cất xong sẽ được đưa lên những con tàu, xuôi theo dòng sông Cầu và chở về nước Pháp tiêu thụ. Rượu nếp cái hoa vàng làng Vân theo đó mà đi muôn phương. Do tính chất rượu khan hiếm nên thời đó mỗi ngày nấu rượu cũng lãi được cả chỉ vàng.
Rượu làng Vân, một thứ đặc sản không thể thiếu vào các dịp lễ hội, tết hay làm quà biếu. Rượu được nấu bằng thứ gạo nếp thơm ngon, ngoài ra còn làm bằng sắn khô hoặc tươi, cộng thêm men gia truyền là 35 vị thuốc bắc quý hiếm và nghệ thuật ngâm ủ tài tình của người dân nơi đây. Rượu uống êm, vị đậm, uống xong có cảm giác lâm li hương vị đặc biệt trong họng và không đau đầu. Khi cầm chai rượu lắc mạnh, ngay lập tức có rất nhiều bọt tăm li ti nổi lên rồi tan dần như pháo bông, pháo hoa. Tất cả tạo nên nét riêng có của loại rượu mang thương hiệu làng Vân vốn tồn tại từ hàng chục thế kỷ qua, được mọi người trong và ngoài nước biết đến.
Cụ Nguyễn Thị Tom (92 tuổi) ở xóm 3, một nghệ nhân 80 năm trong nghề có tiếng ở làng tâm sự: “để giữ bí quyết của nghề nấu rượu, ngay từ xa xưa, người dân Vân Hà đã có ý thức bảo vệ nghề truyền thống của mình. Trong gia đình, cha mẹ chỉ truyền nghề cho con trai và con dâu. Tập tục này được tuân thủ nghiêm ngặt và trở thành một điều thề ước lâu đời ở làng Vân. Câu ca:   “Trời mưa cho ướt lá cà
Đố ai lấy được đàn bà Vạn Vân”
Được truyền cho đến ngày nay.
Hướng đi trong tương lai
Trên thị trường hiện nay xuất hiện nhiều loại rượu nội, ngoại khác nhau. Đây cũng là thử thách lớn đối với nghề nấu rượu truyền thống ở Vân Hà. Một thực tế đang tồn tại hiện nay, giới thương lái (các đại lý rượu) đã sử dụng 1/3 rượu làng Vân, sau đó cho thêm cồn mía vào rồi khuấy và chộn thêm với nước lã cho đủ độ cồn để bán kiếm lời. Bên cạnh đó, một số địa phương khác cũng có nghề nấu rượu đã giả danh “rượu làng Vân” rồi cho tuồn ra thị trường . Nếu như không “sành” về rượu chắc chắn người tiêu dùng rất dễ bị lừa. Điều này đã ảnh hưởng ít nhiều đến uy tín của rượu làng Vân.
 Tuy nhiên, đây chỉ là những “con sâu bỏ dầu nồi canh”. Với thương hiệu đã tồn tại từ mấy trăm nay, rượu làng Vân không những có sức sống mạnh mẽ mà còn khẳng định được chỗ đứng vững chắc của mình trên thị trường, cả trong và ngoài nước. Rượu làm ra đến đâu, tiêu thụ hết đến đó. Khắp mọi miền đất nước; trong các nhà hàng, khách sạn lớn nhỏ, quán bình dân...đâu đâu cũng có sự xuất hiện của loại rượu mang nhãn mác của rượu làng Vân.
Ông Nguyễn Văn Tường chủ nhiệm Hợp tác xã rượu Vân Hương nói: “nghề nấu rượu ở đây hiện được mở rộng cả về quy mô và số lượng, đồng thời cũng trên đường tìm tòi mọi cách thức nâng cao hơn nữa về chất lượng. Đây cũng là nghề thu hút và giải quyết được nhiều việc làm cho người lao động. Năm 1988, có 260 chủ hộ đăng ký nấu rượu với số lao động tham gia là 520 người; năm 1995, là 600 hộ. Sản lượng bình quân đạt 30 nghìn lít/ tháng. Hiện nay, có 700 hộ nấu rượu, thu hút 1.700 lao động, bình quân sản lượng đạt 42 nghìn lít/tháng. Trong đó 10% là rượu gạo, còn lại là rượu sắn. Thu nhập bình quân của mỗi hộ từ việc nấu rượu và chăn nuôi sau khi đã trừ các khoản chi phí là 2 triệu đồng/ tháng”.
Rượu do HTX rượu Vân Hương sản xuất đã đạt được các danh hiệu cao nhất trong các kỳ tham dự hội chợ: HCV tại Hội chợ Tuần lễ xanh quốc tế Việt Nam - năm 2002; năm 2004 – 2005, liên tiếp dành 2 danh hiệu "Thương hiệu nổi tiếng" tại Hội chợ Thương hiệu Việt Nam; năm 2007- 2008, đạt Giải nhất khi tham gia Liên hoan tuyển chọn rượu Việt Nam lần thư nhất, thứ hai và nhiều bằng khen các loại của tỉnh và Nhà nước.Từ nay đến năm 2012 tỉnh Bắc Giang sẽ tiến hành đăng ký thương hiệu Vân hương mỹ tửu để bảo hộ bản quyền cho rượu làng Vân. “Địa phương đang kêu gọi các nhà đầu tư bên ngoài vào để phát triển sản xuất. Cùng với đó là cải tiến nâng cao chất lượng vệ sinh an toàn thực phẩm, tuân thủ theo hoạt động sản xuất kinh doanh của Nhà nước... Hiện tại, đã quy hoạch xong 3ha để làm khu Nhà máy rượu làng Vân, với số vốn ban đầu hơn 3 tỷ đồng đầu tư cho làm đường, san nến, kè. Ngoài ra còn sử dụng hệ thống Tháp cất rượu cao tầng để làm sạch rượu theo tiêu chuẩn của Viện khoa học Việt Nam do trường ĐH Bách Khoa thiết kế, công suất đạt khoảng 60 nghìn lít/ tháng” - ông Nguyễn Đình Tạ (Chủ tịch UBND xã Vân Hà) cho biết.